ایران ویژ


+ گردونه مهر ( چلیپای شکسته )

 

گردونه مهر  ( چلیپای شکسته )

نگارش    :     آرش اوژن

کارشناس و طراح گرافيک

e - mail : arash_ojan@yahoo.com

 

 

 

http://www.nazi.org/library/swastika/swastika.jpg

 

http://www.greatdreams.com/lebanon/lebanon_Baalbeck_jupiter_temple_swastika.jpg

 


+   گردونه مهر) چلیپای شکسته      (

                  

میترا یا مهر  فرشته ، خدای باستانی ایران  به شمار می آید و نماد میترا در طی زمان به نامهای گوناگونی نامیده شده است مانند چلیپای شکسته ، صلیب شکسته  ، سواستیکا ، گردونه خورشید و گردونه مهر که در ایران باستان چنین نشانی را گردونه مهر می نامیدند . گردونه مهر نمادی گرافیکی است که در طول تاریخ فراز ها و فرودهای خاصی داشته است . در این گفتار به ویژگیها و تاریخ پیدایش و اثر بخشی این نماد کهن می پردازیم :

        گردونه مهر یا چلیپای شکسته علاوه بر ایران در بسیاری از اقوام و ملل دیگر نیز مشهود است . و آن را میتوان در  هندوستان ، بوداییان ، چین، مصر ( پس از دوره بطلمیوس ) یونان ، روم ، لیتوانی ، آلمان ، ایسلند ، اسکاندیناوی  و سرخ پوستان آمریکا یافت .

 

گردونه مهر در بین اقوام ایرانی و غیر ایرانی مفاهیم دیگری را در بر داشته است  . مانند :  

 

  1. نماد خدای آریایی
  2. چهار عنصر اصلی        آب ، باد ، خاک ، آتش
  3. دو تکه چوب بر روی هم برای روشن کردن آتش
  4. حرکت آب
  5. هست و نیست    
  6. پیکره قراردادی انسان با دو دست و دو پا   
  7. دور کننده شیطان و اهریمنان 
  8. زندگانی طولانی   
  9. سازنده و دارنده بار مثبت   

10. نماد پرواز     

11. نماد روح  

12. دوکهای نخ ریسی

13. خورشید 

14. نماد ستارگان 

15. زمان 

16. حرکت کهکشان 

17. پویایی و حرکت   

18. وحدت تکوینی

19. قدرت 

20. زایش    

21. نیروی درمان بخش

     اما نماد گردونه مهر را به چند گونه میتوان بررسی نمود :

     گروهی از پژوهشگران بر این باورند که این نشان ، نمادی از خورشیدی است که تغییرشکل داده شده . گروهی بر این باورند با نهادن دو تکه چوب بر هم برای بدست آوردن آتش این نشان در جامعه های آغازین مظهر آتش بوده است . در میان تفاسیر مختلف علاوه بر مفهوم نماد خورشید ، مهر و آتش اشاره دیگر این گردونه به آخشیج های چهارگانه  ( آب ، باد ، خاک و آتش ) است که از روزگاران دور عناصر چهارگانه ، سازنده و پردازنده و گرداننده جهان هستی هستند . آخشیج های چهارگانه احترام و تقدیس میشده است و با اعتقاد اینکه از ترکیب و نزدیکی عناصر به نسبت معین جهان و هستی شکل گرفته است . باید پنداشت که این نشان هر شاخه یا هر خانه اش با پروانه های آسیاب بادی بی شباهت نیست ، هنگامی که هر عنصر را به عنوان بازویی از گردونه بدانیم با گردش خود نظام طبیعت و ذات آفرینش را حفظ میکنند . و  پویایی ، دگرگونی ، زندگی و مرگ بوجود می آورد .

 + گردونه مهر نشان آيين مهر :

 مهر در اوستا ایزدی است با گردونه ای چهار اسبه که آسمان را می پیماید)  یشت٦٨/٦٧ /١٠(

     سابقه نشان تقريبا به 9 هزار سال پيش مي رسد يعني به زمان شکل گيري و گسترش آيين مهر . براي شناسايي بهتر اين نماد بهتر است ابتدا به معرفي آيين مهر پرداخت تا سپس نمادش را  بشناسيم :

         قدمت اين آيين  به وسعت تاريخ و فراتر از آن است ... آييني که پدر تمام اديان بشر مي باشد.  ايزد مهر يا ميترا ، يک فرشته بوده و فرشته آيين مزد يسنا (مزد در لغت به معناي خدا که مزدا نيز از آن گرفته شده و يسنا به معناي ستايش و نيايش ميباشد ) (خدا پرستي)، نزديکترين فرشته به خداوند بزرگ يعني مزدا بوده است . فرشته اي به مرتبه روح القدس در مسيحيت و جبرائيل در اسلام . همانطور که در دوره زرتشتي نيز مهر يکي از امشاسپندان و فرشتگان است . اين فرشته از چنان اهميتي در بين مردم باستاني برخوردار بوده که او را مانند انسان فرض کرده و برايش روز تولد ، مکان تولد ، عمر و سال زندگاني قرار داده اند. ميترا (مهر) در شب يلدا از دل سنگي به دنيا آمد( جرقه سنگ آتش زنه ) ميترا از دل تاريکي نورش متولد مي شود ... در هنگام تولد گردونه (کره) در يک دست و دايرة البروج در دست ديگرش . با خورشيد هم پيمان شده و گاو نر آبي رنگي راذبح ميکند از خون گاو حيات گياهي شکل مي گيرد. او داراي معجزه است و با زدن تيري به سنگ چشمه آب حيات جاودانه مي جوشد . او شکار گر قهاري است هم حيوانات و هم دشمنان را با مهارت شکار مي کند . او در آخرين روز زندگي بر زمين شام آخر بر گذار کرده و نان و شراب مي خورد .بعد از ضيافت سوار بر ارابه چهار اسبه خورشيد خود مي شود و به آسمان هفتم عروج مي کند تا روز واپسين که زمين از ظلم و ستم پر مي شود به زمين باز گردد تا زمين را از عدل و داد لبريز کند ... اين نشان پشتوانه اي به اين ستبري دارد ... مهر بدرستي از ايران ويژ (ايران ويژه واقع در شمال غربي ايران منطقه آذربايجان اکنون ) خاستگاه نخستين ايرانيان و نوع بشر پس از طوفان نوح پيامبر و مستقر شدن کشتي نوح بر کوههاي آرارات ، ظهور مي کند و نوادگان نوح ،  اين نشان راز آميز را با خود به دور ترين سرزمينهاي جهان مي برند ...  

       گردونه مهر  یک نشان آریایی و ايرانی است. زیرا در ایران هزاران سال پیشینه دارد . از  نخستین يافته هاي اين نشان مي توان در خوزستان نام برد و مربوط به هفت هزار سال پیش از میلاد ( نه هزار سال پیش ) میباشد .   گردنبند زرینی مربوط به هفت هزار سال پیش از میلاد یافته شده در منطقه رودبار گیلان نیز با این نگاره به چشم میخورد و نمونه های یافت شده ديگري در مسجد سلیمان . به این ترتیب پیشینه تاریخی آن در ایران بسی کهن تر از پیشینه آن نزد آریاییان هند است . بنابراین خالق ابتدایی این نشان ،آریاییان ایران زمین يا بهتر است بگوييم ايران ويژ هستند .

 

          آیین مزد يسنا  و  زروان آیینی است که پیش از ظهور زرتشت پیامبر در ایران رواج داشته و پس از تولد زرتشت نیزموقعیت خود را حفظ نمود و حتي در دین زرتشتی نیز نفوذ کرد مهر خدای نور ، روشنایی و آتش بوده است و هر آتش و نوری نشانی از مهر تصور می شده است . کیش مهر از ایران به بابل باستان و آسیای صغیر رفته و به این صورت کیش مهر  پراکنده گشت . در حدود سده یکم پیش از میلاد در اروپا نیز گسترش یافت .

    پس از قدرت یافتن مسیحیت در اروپا و رقابت سرسختانه دین مسیحی و آیین مهر پرستی ، سر انجام مسیحیت در اواخر قرن چهارم میلادی بر آیین مهر پرستی چیره شد و پس از آن آثار باستانی مهری توسط مسیحیان نابود یا  تغییر شکل داده شد و نشانه هایی از آیین مهر به دین مسیحی وارد گشت . یکی از دلایل آنکه مفهوم گردونه مهر به درستی ذکر نشده است آن است که آیین مهر ، آیینی بسیار راز آمیز بوده است و پیروان آن مفاهیم آیینی را بصورت راز از نسلی به نسل دیگر منتقل میکردند . از این رو نه تنها مفهوم گردونه مهر ، بلکه بسیاری از سنتها و رسم های آیین مهر (میترایی) نیز در پرده ای از ابهام است و هر چه امروزه  به آن استناد می کنیم ، از تصاویر بجا مانده در مهرآب های میترایی (نیایشگاه های آیین مهر) و اندک متن های کهن بدست آمده  میباشد .

      آثار بسیاری با این نشان در ایران کشف شده بطور مثال بر دهانه پاره ای از خمره های سفالین که مرده ها را در آن دفن میکردند و نمونه هایی از آن در پانصد متری طاق بستان در کرمانشاه دیده شده است .  کیفیت خاکسپاری در این گورستان نشان میدهد که مربوط به دوره مزد يسنا ( خدا پرستي يا میتراییسم ) بوده است . این نقش بر روی پارچه های دوره اشکانی ( پارتیان ) و همچنین بر روی بسیاری از سفالینه های کشف شده نیز کشیده و یا حک شده است.

      در شهر سوخته مهرهایی از جنس مرمر ، لاجورد ، مفرغ ، استخوان و سفال کشف شده  و سفالینه هایی از مرو دشت شیراز و  فسا در نزدیکی شیراز و تپه باستانی سیلک کاشان و سکه های مکشوف از دوران اشکانی و ساسانی و در ویرانه های کاخی در کوه خواجه سیستان نیز گردونه مهر را میتوان یافت . بارز ترین نمود چلیپا در حجاری های ایران در نقش رستم  و آرامگاه داریوش بزرگ و خشايار شا و شاهان هخامنشی میباشد .

 

        نقش گردونه مهر  نه تنها بصورت تکی کاربرد داشته ، بلکه به صورت آمیخته و ترکیبی هم استفاده میشده است . در نقوش ترکیبی با حیوان ها ترکیب می شده است برای مثال : نقش شیری که بر پشتش گردونه مهر قرار دارد و نیز در بسیاری از سفالها در میان انحنای شاخ های هلالی بز کوهی گردونه مهر دیده میشود .مانند جام سفالین 5100 ساله  پیدا شده در سیلک کاشان که گردونه مهر در زیر انحنای شاخ بز مشهود است .

       پس از ورود اسلام به ایران زمین ، این نشان در نگاره ها ، معماری مسجد ها و مکان های مذهبی به طور زیبا و شگفت آوری در به تصویر درآوردن نامهای  مقدس (ا... ، محمد و علی ) استفاده شده و زینت بخشیده است .

  

+ چلیپای شکسته در سرزمینهای دیگر :

       آریاییان ایران به سه قوم بزرگ ماد ، پارس و پارت  تقسیم شده و هر کدام قسمتی از تاریخ ایران زمین را به دوش کشیدند . آریاییان نخستین پادشاهی جهانی را تاسیس کردند . و با این حکومت جهانی فرهنگ ، پندار و رسم زتدگی خود را به سایر مناطق جهان آن روز بردند . گردونه مهر نیز از این جریان جدا نبوده است :

   -   صلیب شکسته در هند - swastika - سواستیکا نامیده میشود . در شکل هندی نقطه هایی در هر ربع آن قرار دارد . واژه سواستیکا از سانسکریت میباشد و آمیزه ای از سو = خوب   استیکا = هستی ، میباشد که میتوان آن را هستی نیک نیز نامید. این نماد در باور هندیان نمادیست از  نیک بختی و افزونی و روشنایی. به طور کلی در هند سواستیکای راست گرد  نمادیست از خورشید ، روشنایی ، خوشی ، بهار ، تابستان و سواسـیکای چپ گرد نماد شب ، وحشت ، جادو ، پاییز و زمستان است .

   -  بوداییان نیز استفاده خاصی از این نماد کردند . در ابتدا بوداییان برای نشان دادن بودا از نشانه ها برای تصویر کردن بودا استفاده میکردند . بی شک بوداییان چلیپای شکسته را  در راستای ایجاد مفاهیم جدید و هم سازی با بنیان های فرهنگی به این آیین وارد نمودند  . یکی از این نشانه ها جای پا یا اثر پای بودا بود که نقش چلیپای شکسته بر آن مشهود است . تقریبا 200 سال پس از مرگ بودا  هنرمندان بودایی به ساختن مجسمه هایی از وی روی آوردند و نشان را بر روی سینه بودا  ترسیم نمودند که شاید نمادی از قلب بودا باشد . و نظری دیگرد آن است که نماد اتصال بودا با قوم آریا باشد .  چلیپای شکسته در آیین بودا دارای معانی چندی است ، مانند : چهار نشانه ، چهار حقیقت عالی ، به گردش در آوردن چرخ آیین ، هجرت آموزگاران به چهار گوشه هند و جهان ، در چرخش بودن نظام طبیعت ، چهار عنصر که نشان از ناپایداری دنیا مینماید .

  -   چلیپای شکسته در چین را با نام ( وان ) میخواندند .گردونه مهر در فرهنگ چینی معنای جدیدی می یابد .چلیپای راست گرد نمادی است از ( یانگ ) و چلیپای چپ گرد نماد ( یین ) میباشد . چلیپای شکسته نماد و سنبلی از خورشید میباشد این نماد در چین معناهای دیگری را در پی دارد مانند : ماندگاری جاودان بدون آغاز و انجام ، تجدید همیشگی زندگی ، تکامل و تعالی حرکت بر روی قانون ، طول عمر ، باروری و مظهر باران .

 -  در ژاپن چلیپای شکسته به نام ( مانجی ) معروف است  و به احتمال زیاد از چین به کره و سپس به ژاپن رفته است . در ژاپن هر دو جهت گردش چلیپا استفاده شده و معانی و مفاهیم خجسته ای را دارا میباشد . چلیپای چپ گرد با نام ( ئو موته مانجی )  نشانی است از عشق و رحمت و چلیپای راست گرد با نام ( یورا مانجی ) نمادی از بصیرت ، قدرت و آگاهی است .

  -   در یونان نمودار ( زئوس ) خدای خدایان یونان و ( هلییوس ) الهه خورشید است  و در پیکر تراشی هایی کوه ( المپ بر جامه ( آپولون ) نشانه چلیپا دیده شده است و  در روم  باستان نیز نمادی از(  ژوپیتر ) خدای خدایان رومی بوده است .  در لیتوانی از این نشان به عنوان طلسم استفاده شده و مظهر خوش اقبالی آنان بوده است .

  -   در نزد مسلمانان نیز به چهار جهت اصلی و فصلهای چهارگانه دلالت داشته و فرشته ها را بر روی هر راس قرار میدادند : در شمال  فرشته زندگی  ، در جنوب فرشته مرگ ، در غرب فرشته نگارنده سرنوشت  و  در شرق فرشته منادی .

         نمود معنایی گردونه مهر در سرزمینهای دیگر نیز بسیار شبیه به خاستگاه آن میباشد و این نشانگر روح اصلی و خالص این نشان میباشد . گردونه مهر ، در اعماق ذهن بشر وجود داشت . چون بشر از وحدت به پراکندگي رسيد . گردونه مهر در آیین ها و فرهنگ مردمان گوناگون نشان از وحدت و يکپارچگي  فرهنگها و باور ها در جهان باستان میباشد .

 

         سالها گذشت و دور گردون روزگار آنچنان به چرخش خود ادامه داد تا گردونه مهر ، این نشان پاک که خود گویای اسطوره و تاریخی  ارزشمند در ورای خود بود را ، از آن مرتبه عالی به پایین آورد و متاسفانه پس از  9000 سال ، در دهه های گذشته با استفاده نادرست از این نشان توسط آدولف هیتلر پس از اقتدار در حزب نازی (حزب ملی کارگران سوسیالیست آلمان ) و رسیدن به پیشوایی آلمان و برپایی جنگ جهانی دوم ، باعث شد معنای زیبا ، خوش یمن و پر از نیروی مثبت آن به نشانی از نژاد پرستی و کینه در غرب تبدیل شود و صهیونیستها نیز دست به هر کاری زدند تا از جنبه مثبت آن بکاهند ولی گردونه مهر هزاران سال است که با چرخ زمان می گردد .

       امید آنکه دیگر آدمیان برای بیان و انجام اهداف پلید خود از نشان های پاک و مقدس استفاده ننمایند و باشد که روزگاری این نشان ، هویت گمشده خود را باز پیدا نماید .

 

 

نگارش    :     آرش اوژن

کارشناس و طراح گرافيک

e - mail : arash_ojan@yahoo.com


http://www.gosai.com/krishna-talk/graphics/swastica-cross-picts/swastika-iran-1000bce.jpg

قديميترين نمونه يافت شده متعلق به ٧ هزار سال پيش در فلات ايران

http://i98.photobucket.com/albums/l280/kachina2012/SwastikaSamarraIraq5000BC.jpg

بشقاب يافت شده متعلق به ٧ هزار سال پيش در منطقه سامرا در عراق امروزي

نقش گردونه مهر يافت شده در جزيره کيش ايران

 جام زرین کلاردشت با یک ردیف نقش برجسته شیر ؛ قدمت: حدود 2800 سال پیش

محل نگهداری: تهران - موزه ملی ایران

نقش گردونه مهر بر ران راست شير ديده ميشود

http://www.iranatlas.info/regional%20prehistoric/shush%20-teppe/images/susa%20i%20-4mil-seal%20.jpg

اثر يك مهر- هزاره چهارم پيش از ميلاد شوش

سفالهاي هزاره سوم پيش از ميلاد شوش

http://i254.photobucket.com/albums/hh108/Lizardhunter/P8020037-4.jpg

http://aliqapoo.files.wordpress.com/2009/06/swastika01.jpg

مسجد جامع عتيق

مسجد جامع یزد

اصفهان – وند

یزد – امیرچخماق

  تصوير سمت راست شبيه يك كلاه سوراخ است و سمت چپي شبيه يك چرخ‌دنده؛ اما هردوتاشان پشت و روي يك مهر مسطح باستاني‌اند، اين مهر دگمه‌اي كه از نزديكي قم بهدست آمده است با بندي كه از سوراخ آن مي‌گذرد، از گردن آويزان مي‌شده تا گم نشود

 

نقش ساختار آرامگاههاي شاهان هخامنشي در نقش رستم بصورت چليپا

 

http://www.religionfacts.com/hinduism/images/symbols/swastika-brick-varanasi-cc-premasagar-200.jpg

اسواستيکا در هند

پرچم حزب نازي آلمان به پيشوايي آدولف هيتلر ( رايش سوم )

http://1.bp.blogspot.com/_Jo7lJoQhtjw/SOH1CE2x5eI/AAAAAAAACh0/C8gjISZCV2E/s400/swastika+hitler+WQ.jpg

هيتلر ، نماد کهن مهري را پس از تقريبا ١٠ هزار سال بد نام کرد  ...