ایران ویژ


+ آیا ریشه همه خط ها یکی است؟

با احترام به ایرانیان عزیز متن زیر در روزنامه اعتماد ملی مورخ چهارشنبه  28/6/86    در صفحه هنر به چاپ رسیده است :
magiran.com > روزنامه اعتماد ملی > شماره 465 28/6/86 > صفحه 9 (هنر) > متن


آیا ریشه همه خط ها یکی است؟

نویسنده: آرش اوژن


آیا ریشه تمام خط ها یکی است؟ این پرسشی است که تمام خط شناسان دنیا دارند، ولی تاکنون به جواب معینی نرسیده اند. در چگونگی پیدایش الفبا و حرف های هجایی سخن بسیار است، اما در اینجا به بیان نگره های گوناگون می پردازیم.
 
 
نگرش نخست: تمام خط ها از سه خط چینی، هندی و سامی شکل گرفته اند و خاستگاه خط های هیروگلیف و میخی جای دیگری است.
 
 
نگرش دوم: تمام خط ها برگرفته از خط فنیقی (فونتیک کنعانی) هستند.
 
 
نگرش سوم: خط فنیقی برگرفته از هیروگلیف است، در حالی که صورت نگاری هیروگلیف را مختصر و الفبایی کرده اند.
 
 
    نگرش چهارم: خط فنیقی و عبری از خط اصلی و مادری که در جزیره کرت پیدا شده، گرفته شده است.
 
 
    نگرش پنجم: خط فنیقی برگرفته از خط میخی است که کنعانیان طی سالیان دراز، آن را اصلاح کرده و به صورت فنیقی درآوردند.
 
 
    باید به خاطر داشت که علت پیدایش و نوع نگارش هر خط بسته به نوع استفاده از آن خط برای هر ملتی است. در تمدن بین النهرین خط میخی پس از ابداع آن توسط سومریان مورد استفاده حکومت های آکد، کلده، بابل، آشور و پارس بوده است و نوع استفاده آن در مورد قانون، حکومت و نوشته های دولتی بوده است و این خط تا پایان حکومت هخامنشی مختصر شد. بعد از هخامنشی و نفوذ فرهنگ هلنی این نگارش فراموش شد.
 
 
    خط هیروگلیف مصر نیز چندی بعد از برپایی حکومت سومریان بین النهرین در مصر پدیدار شد، ولی مصریان خط جدیدی ابداع کردند تا کاهنان مصری بتوانند متن های مذهبی خدایان خود را به طرزی متفاوت و رمزآلود بنگارند. خط آرامی نیز جدا و مستقل از خط های دیگری است به گونه ای که نه تنها در امور بازرگانی کاربرد داشت، بلکه در کتابت صحف مقدس ادیان ابراهیمی استفاده شده است تا جایی که این خط را خطی خدایی می نامیدند. خط و گویش آرامی در زمان حضرت مسیح علیه السلام کاربرد داشت. پیدایش الفبا خود نظمی در الفبا را پدید آورد. خط های تدمری، نبطی، عبری، سریانی، مندایی و فنیقی هر کدام تحول یافته و مشتق از آرامی هستند. خط های (تدمری، نبطی و عبری) را آرامی غربی و خط های (سریانی، مندایی و آرامی یهودی) را آرامی شرقی باید خواند. خط فنیقی در لبنان و شمال فلسطین به دلیل تبادلات بازرگانی در ساحل دریای مدیترانه شکل تجاری به خود گرفت. خط فنیقی را از این پس می توان در منطقه ایونیا (یونان) یافت که خط فنیقی را مادر خط یونانی و سپس خط لاتین می توان نامید.
 
 
    خط آرامی: خط آرامی را می توان مادر خط های غرب بین النهرین و تمدن های مغرب زمین دانست. خط آرامی در ناحیه شام و فلسطین رواج داشت و در مدت زمان کمی در بین النهرین و شمال مصر فراگیر شده که به دلیل نوع مردمانی که از آن استفاده می کردند، نام تازه ای یافتند. مانند تدمری، نبطی، عبری، سریانی، مندایی و فنیقی. به دلیل مراوداتی که بازرگانان فنیقی (لبنان امروزی) با یونانی داشتند، خط هجایی بدانجا راه یافت، خط یونانی تحول یافته خط فنیقی است. خط لاتین یا اروپایی از الفبای یونانی اقتباس و پس از حدود قرن 3 میلادی انجیل ها با خط جدید نگاشته شدند.
 
 
    خط های غرب بین النهرین:
 
 
    خط آرامی 4000 سال پیش (غرب بین النهرین منطقه شام - فلسطین)
 
 
    خط آرامی غربی (تدمری، نبطی و عبری)
 
 
    خط آرامی شرقی (سریانی، مندایی و آرامی یهودی)
 
 
    خط فنیقی (فونتیک)
 
 
    خط یونانی
 
 
    خط های شرق بین النهرین:
 
 
    خط هند و ایرانی (اوستایی) 4000 سال پیش از میلاد (شرق بین النهرین منطقه ایران، سغد، بلخ و خوارزم و هند)
 
 
    خط عیلامی (حروف خط عیلامی خاص است و بیشتر جهت تجارت و مالکیت استفاده می شده و هنوز به طور کامل رمزگشایی نشده است)
 
 
    خط پارسی (میخی ایرانی) خط رسمی کتیبه ها به شمار می آید
 

    خط پهلوی اشکانی (پهلوانی پیشین)
 

    خط پهلوی ساسانی (پهلوانی پسین)
 
 
    خط مانوی (خط ابداعی مانی که برگرفته از پهلوی ولی سر هم نگاشته می شد)
 
 
    خط های ایرانی: خط ایرانی شاخه ای از خط های آریایی (هند - ایرانی) است. زبان و خط هند - ایرانی به دو شاخه هندی و ایرانی تقسیم می شود و از دیدگاه تحول تاریخی می توان برای زبان های ایرانی سه دوره قائل شد. (خط هندی تغییریافته محلی خط اوستایی کهن است که خود به گونه های مختلف تقسیم می شود.)
 
 
    1- دوره باستان 2- دوره میانه 3- دوره جدید.
 
 
    خط اوستایی: زرتشت پیامبر ایرانی است که حدود 550 سال پیش از میلاد می زیسته است. این خط را به دلیل نگارش اوستا توسط زرتشتیان باستان، خط اوستایی می نامیم. زبان اوستایی با پارسی باستان نزدیکی زیادی دارد. دارای 48 حرف است. سمت نگارش از راست به چپ بوده و از کامل ترین خط های جهان به شمار می رود. در زمان شاپور دوم ساسانی خط اوستایی توسط دانشمندان ایرانی ساده و روان تر شد. دوره باستان از دورانی که نخستین آثار خط و زبان ایرانی وجود دارد، یعنی زمان تالیف گات ها (گاهان) زرتشت است، آغاز می شود. خط اوستایی بازمانده فرهنگ هند و ایرانی است که در بین مردم ایران ویژه (خاستگاه اصلی و نخستین ایرانیان) رواج داشته است و هنگامی که اشو زرتشت ظهور می کند از این خط که در آن جامعه مورد استفاده بوده، سعی در بیان رسالت خود به همگان کرده است. بعد از اشو زرتشت خط اوستایی مقدس شمرده می شود و ایرانیان ازآن فقط در کتابت اوستا استفاده می کنند. ایرانیان پارتی خط جدیدی را به نام خط پارتوی یا پهلوی ابداع می نمایند تا گفتمان خود را با این خط جاودان سازند.
 
 
    خط پهلوی: زبان شناسان عقیده دارند که پارت (پرثو) به مرور (برهو) و بعد به (پهلو) تبدیل شده و خط مربوط به آن پهلوی نامیده می شود. پس از سلطه سلوکیان و برقراری حکومت اشکانیان، پارتیان نظام نوشتاری منظمی براساس خط دیوانی هخامنشیان که خط آرامی بود، خطی جدید ابداع کردند و آن را پهلوی یا پارتوی نامیدند، ولی تغییری در نگارش پهلوی برای ساده نگاشتن پدید آمد و خطی گشت که تقریبا به مدت 1000 سال خط رسمی ایران شد. پهلوی اشکانی دارای 22 حرف است و در آذربایجان، خراسان، اصفهان، کردستان و سواحل غربی و شرقی دریای مازندران و ارمنستان رواج داشت. نگارش پهلوی اشکانی از راست به چپ و جدا از هم بود و ساسانیان با تغییراتی توانمندی خط پهلوی را گسترش دادند و سر هم و متصل می نگاشتند.
 
 
    باید یادآوری کرد خطی که هخامنشیان به دلیل پهناوری حکومت خود و در برداشتن 23 ایالت، در کتابت رسمی، لوحه ها و سنگ نبشته های خود، از خط میخی پارسی استفاده می کردند، ولی بعد از فروپاشی هخامنشیان و برپایی حکومت اشکانیان که از مردمان پارت بودند، خط پارتوی پیشین (پهلوی) رواج یافت و فراگیر شد و پس از اشکانیان نیز ساسانیان با تغییری جزئی به خط پهلوی پسین می نگاشتند.
 
 
    ظهور اسلام و رشد خط های عربی و فارسی:
 
 
    پس از ظهور اسلام و گسترش دین اسلام به دلیل اینکه گستره پادشاهی ایران ساسانی بیشترین مرز را با عرب ها داشت، نزدیک ترین تمدن بزرگ آن زمان به شبه جزیره عربستان بود. کوفه شهر بزرگ دوران اسلامی نزدیک به شهر تیسفون پایتخت ساسانیان بود، خطی که قرآن کریم در سال های نخستین اسلام برای جلوگیری از تحریف بدان نگاشته شد، خط کوفی نام گرفت که خود برگرفته از خط های آرامی و پهلوی ساسانی است که بعدها ابن مقله شیرازی با ابداع خطوط شش گانه یا اقلام سته (نسخ، ثلث، محقق، ریحان، توقیع و رقاع) تحولی در نگارش آیات قرآن و متن عربی ایجاد کرد. پس از ورود اسلام به ایران و نگارش قرآن به خط کوفی، ایرانیان از آن خط به دلیل ساده و روان بودن استفاده کردند و به 28 حرف خط عربی، 4 حرف پارسی (گ - چ - ب - ژ) اضافه و حروف خط پارسی جدید به 32 حرف رسید. ایرانیان خود به دلیل پذیرفتن دین مبین اسلام نگارش جدید اسلامی را به کار بردند و خط فارسی نامیده شد. از این زمان دوره جدید نگارش خط ایرانی آغاز شد و تا به امروز ادامه داد.

ایران ویژ